23.12.2012, Pazar

Çandarlı (2.) Halil Paşa

Çandarlı Halil Paşa(d.? – ö. 1 Haziran 1453), 1439-1453

Çandarlı Halil Paşa
Osmanlı Vezir-i azamı
Görev süresi 1439 - 1 Haziran 1453
Yerine geldiği Osmancıklı (Amasyalı) Koca Mehmed Nizamüddin Paşa
Yerine gelen Zağanos Paşa
Kişi bilgileri
Ölüm 1 Haziran 1453 İstanbul

Çandarlı Halil Paşa (d.? - ö. 1 Haziran 1453), 1439-1453 tarihleri arasında sadrazamlık yapmış. Osmanlı devlet adamı. İstanbul'un fethinden hemen sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından idam ettirildiği 1 Haziran 1453 tarihine kadar 15 yıl vezir-i azamlık yapmıştır. 1439 ile 1451'e kadar dönemde iki defa devlet işlerinden uzaklaşarak Manisa'ya çekilen II. Murad'ın yerine gelen genç oğlu II. Mehmed'in birinci sultanlık döneminde fiilen Osmanlı Devleti'ni yönetmiştir. Dış tehlikeler nedeniyle Sultan II. Murad'in iki defa tahta geri çıkmasına önayak olmuştur. Çandarlı Halil Paşa, Osmanlı tarihinde idam edilen ilk sadrazamdır. Mezarı Bursa'nın İznikilçesindedir.

Çandarlı Halil Paşa Türbesi İznik 1 haziran 1453

Ölümüne getiren olayları baştan anlatalım. Kuşatmanın kısırlaştığı bir dönemde Mehmet, sırma işlemeli büyük kırmızı otağında ordunun ileri gelenlerini, ilim adamlarını, şeyh ve dervişleri topladı. “Vezirlerim, paşalarım, beylerim, hocalarım, silah arkadaşlarım! Hepiniz büyük fedakarlıklar gösterdiniz. Ama sizden daha fazlasını istiyoruz: Bu şehri artık alınız! Bize mazeret değil, müjde getiriniz. Sebat bekliyoruz. Şimdi sözü olan konuşsun!” dedi. Ardından ilk sözü Çandarlı Halil Paşa aldı: “Hünkarım, inandığım gibi konuşacağıma ruhsat var mı?” dedi. Sultan “Elbette Lala” dedi, “fikrini açık açık söyle. Biz doğrulardan kaçan değil, doğruları arayan bir hünkarız.” “Öyleyse şevketlüm, bunca zaman sürüp giden muharasanın kaldırılmasını teklife cesaret edeceğim! Bizans İmparatoruna ağır şartlar koşar ve istediğimizi koparırız. Sel gibi kan akıttık. Elbette bunun bedeli ağırdır. Lakin neticeye bir türlü ulaşamıyoruz. Şehir iyi korunuyor. Lağımlarımızı anında haber alıp patlatıyorlar. Büyük kulelerimizi yakıyorlar. Üstümüze kaynar katran döküyorlar. Macar ordusu ile Venedik donanmasının yolda olduğunu haber aldı. Üstümüze gelirler. Fikrimce, barışa razı olalım…” Padişah sözü Zağanos Paşa‘ya verdi. Zağanos Paşa konuşmaya başladı: “Hünkarım, efendim! Venedik donanması ile Macar ordusu geç kalmıştır. Bizans artık avucumuzun içindedir. Onu pençenizden beşeri hiçbir kudret kurtaramaz. Kulunuz, kölenizim hünkarım, fetih yolundan dönmeyiz.” dedi. Akşemsettin ve diğer ulema ve dervişlerin de fetih konusundaki olumlu sözleri üzerine Sultan Mehmet kuşatmaya devam etme kararı aldı ve Konstantiniyye 29 Mayıs’ta nihayet düştü.

Hesaplaşma

İstanbul’un fethi sonrası Ayasofya’ya ziyarette bulunan Padişah, Ayasofya’dan ayrılınca Konstantiniyye megadükü Lukas Notaras’ı yanına çağırttı ve kendisine: “Şehri bana neden teslim etmediniz, bakınız bu harabîye, bu felaketlere hep siz sebep oldunuz. Bunlar hep sizin mukavemetinizin neticesidir” dedi. Padişahın bu sözleri üzerine Notaras boynunu büktü ve Sadrazam Çandarlı Halil Paşa’yı ima ederek: “Efendimiz, şehri size teslim etmek ne bizim, ne de İmparatorun iktidarı dahilinde değildi. Bilhassa hizmetinizde bulunanlardan bazıları, muhasaranın (kuşatmanın) yakında kaldırılacağına dair haberler gönderiyordu” dedi. Bu esnada orada bulunan Sadrazam Çandarlı Halil Paşa: “Bu adamı fazla söyletmeyip öldürmeli” diye haykırdı. Bu olay Çandarlı Halil Paşanın ipinin çekilmesi yetti de arttı. Kuşatma sırasında bilgi sızdırdığı, padişaha ve askerlere yanlış bilgiler vererek kuşatmayı zora soktuğu ve hatta rüşvet aldığı yönde iddialar atıldı. Belki bazısı doğruydu, belki bazısı iftiraydı. Ancak, Sultan Mehmet’in sonraya bıraktığı intikam için artık zaman gelmişti. Konstantiniyye fetih olunmuştu. Mehmet artık asker, halk ve paşalar üzerinde iktidarını güçlendirmişti. Yani kısacası Çandarlı Halil Paşaya artık ihtiyaç kalmamıştı. Ayasofyanın duvarlarında intikam çanları çalıyordu adeta.

Çandarlı Halil Efendi…

Çandarlı önce tutuklanıp, sonra da 10 Temmuz 1453‘te idam edildi. Edirne’deki idamına kadar, Yedikule Zindanları‘na kapatıldı. Çandarlı Halil Paşa, ilk günler bir başvezirin ağırlığına yakışır şekilde zindandaki hücresinde ağırlandı. Son ana kadar idam edileceğine inanmamakta direndi, çünkü kendisinden önce idam edilmiş başka bir vezir yoktu. Üstelik ailesi, kısa aralıklarla tam 154 yıldır iktidardaydı. 154 yıldır bu soylu hanedana hizmet ediyorlardı. Devlet terbiyesiyle yetişmiş ve ömrü Osmanlıya hizmet etmekle geçmiş Çandarlı Halil Efendi… Evet artık Halil Efendi idi. Herkesin önünde el pençe durduğu koca sadrazam değildi. Yedikule Zindanlarında belirsiz bir geleceği bekleyen Çandarlı Halil Efendi… İdamından önce gözlerine mil çekilirken, cellat: “Padişahın yüzüne dik bakanların akıbeti işte budur.”dediğinde, Çandarlının son sözü ”Zağanos’un bayramı olsun, ahrette iki elim yakasındadır.” şeklinde oldu.