27.05.2014, Salı

Bezmiâlem Valide Sultan

Bezmi Alem Mühür Mühürü
Bezm-î-Âlem Valide Sultan (d. 1807 — ö. 2 Mayıs 1853Osmanlı Padişahı II. Mahmut'un 2. eşi ve padişah Abdülmecit'in annesidir.Bezm-i-Âlem "Dünya meclisi" anlamına gelir. Osmanlı tarihinin en tanınmış valide sultanlarından biridir. Hayırseverlik için yaptığı çalışmalardan dolayı sevilen ve saygı duyulan bir Valide sultan olarak tarihe geçmiştir.

Küçük yaşta esirciler tarafından saraya câriye olarak getirilen bir Gürcü kızı olduğu bilinmektedir. Yahudi asıllı olduğuna dair bir iddia da ortaya atılmıştır. Yahudi olduğu düşüncesi ise Gürcü Yahudisiolabileceğinden gelir. Abdülmecit tahta çıktığında 16 yaşında, kendisi de 32 yaşındaydı. Oğlunun hükümdarlığı döneminde, öldüğü tarihe kadar 14 yıl süreyle (1839-1853) Valide Sultan oldu. OğlunaTanzimat'ın ilanı konusunda Mustafa Reşit Paşa'ya güvenmesini tavsiye ettiği söylenir. AyrıcaAbdülmecit'in annesini çok sevdiği, hükümetteki nazırları (bakan) seçerken annesine danıştığı bilinmektedir.

Bezmialem Sultan 2 Mayıs1853 tarihinde Dolmabahçe Sarayı'nda vefat etti ve Divanyolu'ndaki II. Mahmut Türbesine gömüldü. Garabet Balyan'ın mimarlığı altında inşaatına başlattırdığı Dolmabahçe Camii henüz bitmemişti. Camiyi oğlu Sultan Abdülmecit annesinin anısına 1855 yılında tamamlattırarak Bezmialem Valide Sultan Camii adı altında hizmete açtı. Cami zamanla Dolmabahçe Sarayına yakınlığı nedeniyle Dolmabahçe Camii olarak anılmağa başladı.

Böyle vâlide sultan gelmedi Padişahın annesi Bezmiâlem Vâlide Sultan, padişah anneleri arasında en önde gelenlerindendir. Güzelliği, şefkat ve merhameti, zekâsı ve hayırseverliği ile tanınmıştır. Genç ve tecrübesiz oğlunu müsbet yönlendirmeye çalışmış; sarayda eski terbiyenin en son mümessili sayılmıştır. Saray ve harem, vâlide sultan 1853’te vefat ettikten sonra hiç bir zaman eski ihtişam ve nezihliğini kazanamamış; onun gibi güçlü bir vâlide sultan daha gelmemiştir. Memleketi hayratıyla donatmış, servetini bu yolda harcamıştır. İstanbul ve Mekke’de birer Guraba Hastanesi onun eseridir. Cağaloğlu’nda Dârülmaarif ve Bayezid’deki Vâlide Mektebi, zamanın en parlak maarif müesseselerindendir. Kendi adıyla bir yük gemisi satın almış; liman yaptırarak Mersin’i ihya etmiştir. Dolmabahçe Câmii’nden başka çok sayıda mescid, namazgâh, sebil, çeşme, mektep yaptırmıştır. Fakirlere yardım eder; tekke ve medreseleri himaye ederdi.

Cağaloğlu Anadolu Lisesi Cağaloğlu Anadolu Lisesi

Eserleri

BEZMİÂLEM VALİDE SULTAN’IN HAYATI, ESERLERİ VE VAKIF GUREBA HASTANESİ

Sultan II. Mahmud’un “ikinci kadın”ı ve Sultan Abdülmecid’in annesidir. Hayatıyla ilgili bilgiler çok azdır. Doğum yeri ve tarihi tam olarak bilinmemektedir. Küçük yaşta esirciler tarafından saraya câriye olarak getirilen bir Gürcü kızı olduğu bilinmektedir. Sarayda terbiye edilip yetiştirildikten sonra Sultan II. Mahmud’la evlendi. Daha sonra Osmanlı tahtına geçecek olan Şehzâde Abdülmecid’i dünyaya getirdi. Böylece “ikinci kadın”lığa yükseltildi (Nisan 1823). Sultan Mahmud’un ölümünden sonra on altı yaşında bulunan oğlu Abdülmecid tahta çıkınca, Bezmiâlem de “Valide Sultan” unvanını aldı (Haziran 1839) Sultan Abdülmecid’in çocuk yaşta bulunmasından ötürü devlet işlerindeki tecrübesizliği, Bezmiâlem Valide Sultan’ın devlet ve hükümet işlerinde önemli görevler üstlenmesine sebep oldu. Bunda da başarılı oldu. Sultan Abdülmecid’in ülke içi seyahatlerinde saray ve devlet işleriyle ilgilenmeye, devlet ileri gelenlerine emirler vermeye ve ziyafetler düzenlemeye başladı. Ancak yakalandığı hastalık neticesinde 3 Mayıs 1853’te Beşiktaş Sarayı’nda vefat etti. Mezarı İstanbul’da Çemberlitaş’ta Sultan II. Mahmud Türbesi’ndedir. Bezmiâlem Valide Sultan, son derece cömert, eli açık, şefkat ve merhametli birisiydi. O, bu özelliğiyle oğlu Sultan Abdülmecid’in israf ve gösteriş tutkusuna karşı bir dereceye kadar engel olmuştu. Devlet işlerine zaman zaman müdahil olmasına rağmen, mevkiini hiçbir zaman olumsuz bir tarzda kullanmamıştır. Yaşadığı sürece pek çok hayır eserler meydana getirmiştir. Özellikle mahalle mahalle dolaşarak fakir, muhtaç ve kimsesizlere yardım eli uzatarak yetim ve kimsesiz kızları evlendirmesi, borcunu ödeyemeyenlere ve tutuklu bulunanlara maddî yardımlarda bulunması onun ne kadar şefkat ve merhamet sahibi bir insan olduğunun delilleridir.

Bezmiâlem Valide Sultan ülkenin birçok yerinde tesis ettiği vakıf hayır eserlerinin devamlılıklarını sağlamak ve hizmetlerinin güzel bir şekilde görülmesini temin etmek üzere yeni kurduğu vakıflar aracılığıyla sürekli gelirler bağlamıştır. Ayrıca harap olan veya tamamen ortadan kalkan pek çok hayır eserlerini de onarıp yeniden ihya ettirmiştir. Hayır eserlerinden en önemlileri şunlardır:

BEZMİ ALEM VALİDE SULTAN CAMİİ BEZMİ ALEM VALİDE SULTAN CAMİİ

A) Hastaneler 1-Gurebâ-yı Müslimîn Hastanesi İstanbul’da Şehremini semtinde Yenibahçe’de inşa edilmiştir. Zamanına göre modern bir tarzda yapılmıştır. Hastanenin yapılış sebebi, 1843 yılında İstanbul’da ortaya çıkan çiçek ve kolera salgınıdır. İstanbul’da mevcut sağlık kuruluşlarından Üsküdar Toptaşı’nda Nurbanu Sultan Bimarhanesi, Haseki Bimarhanesi, Süleymaniye Darüşşifası ve Fatih Darüşşifası’nın tamamen dolmasıyla birlikte yeni bir hastaneye ihtiyaç hissedilmiştir. Hastane, bu tarihten iki sene sonra, yani 4 Nisan 1845’te tamamlanarak Sultan Abdülmecid ve devlet ileri gelenlerinin de katılımıyla açılışı yapılmıştır. Daha önceki yıllara kadar darüşşifa, bimarhane, şifahane gibi isimlerle anılan bu tür vakıf sağlık kuruluşları için hastane tabiri ilk kez bu müesseseyle birlikte kullanılmıştır. Hastanenin resmî adı “Yenibahçe’de kâin Bezmiâlem Gureba-i Müslimîn Hastanesi” iken, halk kısa isimleri tercihle “Bezmiâlem Hastanesi”, “Valide Sultan Hastanesi”, “Gurebâ-i Müslimîn Hastanesi” adlarını kullanmıştır. Hastanenin giriş kapısının üzerine dönemin önde gelen şairlerinden Ziver Paşa tarafından yazılan kitabesinde şu ifadeler bulunmaktadır:

Şâh-ı devrân Hazret-i Abdülmecid Han’a olur Bezm-i Âlem nâm sultan mâder-i ulyâ-meâl

Eyleyüp ihyâ bu hastahânenin bünyânını Mevkiinde eyledi te’sis hayra bezl-i mâl

Tıbb-ı Calinos’dan tedbire hâcet kalmadı Hastagâna ola âb-ı hayat-efzâ zülâl

Cism-i dünya buldu zâtıyla ilâc-ı afiyet Hak tabib-i lütfun etdi dâfî-i derd-i melâl

Gelse bîmârdan bulur elbet şifa bu câdde Havf-ı mürg hastaya vermez havâsı ihtimal

Valide Sultan’la Abdülmecid Hân’ı Hudâ Haşra dek kılsın mezîd ömrle âsûde hâl

İki tarih oldu bir mısrada Ziver âşikâr Hastahâne kıldı inşa Valide Sultan bu sâl 1261 H.

Bezmiâlem Valide Sultan Vakfiyesi’nin 1 ve 2. sayfaları (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, nr. 11) Bezmiâlem Valide Sultan Vakfiyesi’nin 1 ve 2. sayfaları
(Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, nr. 11)

Hastanenin açılışından iki sene sonra düzenlenen Bezmiâlem Valide Sultan Vakfiyesi’ndeki bir bölüm hastane ile ilgilidir. Bu bölümde, hastanede ücretsiz olarak sadece fakir, muhtaç ve kimsesiz garipler muayene edileceği, hastanenin gelir kaynakları, kadrosu, personele ödenecek maaşlar, tabiplerin sahip olmaları gereken özellikleri ve yatan hastalara verilecek yemekler açıkça belirtilmekte idi. 1847 tarihli bir iç tüzükle de hastanenin idarî işlerine bakmak üzere bir nâzır (idare müdürü) atanmış, ayrıca hekimlerin ve cerrahların atanma ve görevden alınmalarının yanı sıra gerekli ecza, araç ve gerecin alınmasında saray hekimbaşısı yetkili kılınmıştır.

Cennet-mekân Bezmiâlem Valide Sultan Hazretlerinin Yenibahçe’de Kâin Gurebâ-yı Müslimîn Hastahânesi’ne Mahsus Talimatnâmedir (İstanbul 1329) adlı yönetmeliğin ilk sayfası Cennet-mekân Bezmiâlem Valide Sultan Hazretlerinin Yenibahçe’de Kâin Gurebâ-yı Müslimîn Hastahânesi’ne Mahsus Talimatnâmedir (İstanbul 1329) adlı yönetmeliğin ilk sayfası

Hastanenin ilk kurulduğu zamanki kadrosu: 1 hastane müdürü 1 başhekim 1 ikinci hekim 1 birinci cerrah 1 ikinci cerrah 1 başeczacı 1 ikinci eczacı 1 sülükçü (cerrah yardımcısı) 1 havanzen (eczacı kalfası) 2 kâtip 1 maaş dağıtım memuru 1 vekilharç (alım satım memuru) 4 aşçı 1 yamak 1 başhademe 30 hademe 1 berber 2 kapıcı olmak üzere 54 personelden meydana geliyordu. Zamanla ihtiyaç nispetinde personel sayısı artmıştır. İlk açıldığında 200 yatak kapasiteyle hizmet gören hastanenin ilerleyen tarihlerde ihtiyaçlar sebebiyle hem bina hem de kadro sayısında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Hastanenin Osmanlı’nın son yüzyılında düzenlenen bir de yönetmeliği vardı. Bu yönetmelik Cennet-mekân Bezmiâlem Valide Sultan Hazretlerinin Yenibahçe’de Kâin Gurebâ-yı Müslimîn Hastahânesi’ne Mahsus Talimatnâmedir adıyla matbu olarak yayınlanmıştır. Bu yönetmelikte, hastanede görev yapan başhekimden kapıcıya varıncaya kadar bütün personelin vazifelerinin neler olduğu anlatılmakta, ayrıca hastaların ne şekilde hastaneye kabul edileceği, hastalara nasıl davranılacağı, yatan hastalara ne tür muamelede bulunulacağı, hasta ziyaretine kimlerin hangi günlerde gelebileceği gibi hususlara yer veriliyordu.

Hastanenin ilk kurulduğu zamanki kadrosu: 1 hastane müdürü 1 başhekim 1 ikinci hekim 1 birinci cerrah 1 ikinci cerrah 1 başeczacı 1 ikinci eczacı 1 sülükçü (cerrah yardımcısı) 1 havanzen (eczacı kalfası) 2 kâtip 1 maaş dağıtım memuru 1 vekilharç (alım satım memuru) 4 aşçı 1 yamak 1 başhademe 30 hademe 1 berber 2 kapıcı olmak üzere 54 personelden meydana geliyordu. Zamanla ihtiyaç nispetinde personel sayısı artmıştır. İlk açıldığında 200 yatak kapasiteyle hizmet gören hastanenin ilerleyen tarihlerde ihtiyaçlar sebebiyle hem bina hem de kadro sayısında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Hastanenin Osmanlı’nın son yüzyılında düzenlenen bir de yönetmeliği vardı. Bu yönetmelik Cennet-mekân Bezmiâlem Valide Sultan Hazretlerinin Yenibahçe’de Kâin Gurebâ-yı Müslimîn Hastahânesi’ne Mahsus Talimatnâmedir adıyla matbu olarak yayınlanmıştır. Bu yönetmelikte, hastanede görev yapan başhekimden kapıcıya varıncaya kadar bütün personelin vazifelerinin neler olduğu anlatılmakta, ayrıca hastaların ne şekilde hastaneye kabul edileceği, hastalara nasıl davranılacağı, yatan hastalara ne tür muamelede bulunulacağı, hasta ziyaretine kimlerin hangi günlerde gelebileceği gibi hususlara yer veriliyordu.

Yenibahçe’de bulunan Gureba Hastanesi’ndeki muhacir hademe kadınların Temmuz-Ağustos 1864 (Rumî: Temmuz 1280) tarihine mahsuben ödenen maaş vs. ihtiyaçlarıyla giriş-çıkışları yapılan hastalara ödenen masrafların özetlerini gösteren defter kaydı (Başbakanlık Osmanlı Arşivi, EV.d., 19060, Tarih: 8 Safer 1281) Yenibahçe’de bulunan Gureba Hastanesi’ndeki muhacir hademe kadınların Temmuz-Ağustos 1864 (Rumî: Temmuz 1280) tarihine mahsuben ödenen maaş vs. ihtiyaçlarıyla giriş-çıkışları yapılan hastalara ödenen masrafların özetlerini gösteren defter kaydı
(Başbakanlık Osmanlı Arşivi, EV.d., 19060, Tarih: 8 Safer 1281)